W dniu 8 marca 2026r. w Szwajcarii odbyło się referendum dotyczące wpisania do Konstytucji obowiązku zagwarantowania istnienia w tym kraju gotówki oraz franka szwajcarskiego jako narodowej waluty. Temat ten był dość popularny w Polsce, przy czym sam wspominałem o tym, m. in. na łamach niniejszego bloga oraz w swojej książce pt. „Gotówka to wolność”.
Co ciekawe, po marcowym referendum – zarówno media w Polsce, jak też i setki popularnych osób w naszym kraju – hurraoptymistycznie rozpisywały się o tym, iż „Szwajcarzy wpisują gotówkę do konstytucji”, „Szwajcarzy obronili gotówkę”, czy też „Szwajcarzy powiedzieli „TAK” banknotom w erze cyfrowej”.
Bardzo głośnym echem odbiła się też u nas wypowiedź na mediach społecznościowych pani poseł do Parlamentu Europejskiego – Ewy Zajączkowskiej-Hernik, która w swoim wpisie pt. „Szwajcarzy w referendum zdecydowali o wpisaniu do Konstytucji ochrony gotówki. I tego samego chcę w Polsce” na swoim profilu na Facebook’u napisała:
Źródło: Facebook, post Ewy Zajączkowskiej z dnia 13.03.2026r.
Problem jednak w tym, że sprawa jest bardziej złożona. Większość osób wypowiadających się o tym w ogóle nie wgłębiła się w ten temat, bezrefleksyjnie powtarzając viralowe slogany w przedmiocie tego referendum, a w ogóle nie sprawdzając u źródła w Szwajcarii, jak naprawdę z tym było.
Przyznam zresztą, że początkowo sam też uwierzyłem w tę narrację. Bo skoro wszędzie o tym piszą w ten sposób, to zapewne tak musiało być. Mimo wszystko, wyuczona przez lata czujność kazała mi jednak zweryfikować tę informację. I tu się bardzo zdziwiłem.
W rzeczywistości bowiem okazało się, że w dniu 8 marca 2026r. Szwajcarzy w referendum – przy ponad 55 % frekwencji – na pytanie pierwsze o następującej treści: „Czy chcesz zaakceptować społeczną inicjatywę „Tak dla niezależnej, wolnej szwajcarskiej waluty z monetami lub banknotami (Gotówka to wolność)?”, większością 55,37 % głosów odpowiedzieli „NIE”.
Ponadto, inicjatywa ta została także odrzucona przez szwajcarskie kantony większością 14 do 9 głosów.
Oznacza to, że społeczna inicjatywa „Gotówka to wolność” została odrzucona, i to zarówno przez większość społeczeństwa w referendum, jak też i przez większość kantonów, o czym już raczej nie wspomniano w polskich mediach.
Czy to więc znaczy, że Szwajcarzy w tym referendum wypowiedzieli się przeciwko zagwarantowaniu istnienia w tym kraju gotówki? Też nie.
Prawda jest nieco bardziej skomplikowana. Otóż w referendum tym Szwajcarzy rzeczywiście opowiedzieli się za gotówką, tyle że w innej wersji. Przeszła tam bowiem nieco łagodniejsza kontrpropozycja rządu – popierana przez większość mainstreamowych partii politycznych, która została dodana do tego referendum jako pytanie 2 (drugie). Moim zdaniem, została ona w istocie sformułowana w celu „złagodzenia” (czy też stonowania) niezwykle wartościowej inicjatywy „Gotówka to wolność”.
Innymi słowy, Szwajcarzy w tym referendum większością głosów odrzucili społeczną inicjatywę „Gotówka to wolność”, a przyjęli złagodzoną wersję rządową.
I z tego właśnie względu w niniejszym odcinku pragnę wyjaśnić Wam losy słynnego referendum w Szwajcarii dotyczącego wpisania gotówki do konstytucji, abyście dowiedzieli się pełnej prawdy na ten temat.
Jeżeli zaś interesuje Was bardziej ten kraj, to zachęcam Was do zapoznania się z odcinkiem pt.: „Szwajcaria – świadomy naród, prawdziwa demokracja i duża wolność gospodarcza”.
Jaki był cel stworzenia inicjatywy „Gotówka to wolność”?
Warto wiedzieć, że szwajcarska inicjatywa obywatelska „Gotówka to wolność” to pewien skrót myślowy. Jej pełna treść brzmi bowiem: „Tak dla niezależnej, wolnej waluty szwajcarskiej w formie monet lub banknotów (Gotówka to wolność)”.
Niewątpliwie nazwa ta odzwierciedla postulaty, o które ubiega się ona. Członkowie inicjatywy „Gotówka to wolność” zgłosili bowiem 2 główne:
Po pierwsze, domagali się tego, aby władze federalne zadbały o stałą dostępność wystarczającej ilości monet i banknotów dla obywateli. Innymi słowy, zażądali zachowania gotówki w formie wyłącznie fizycznej.
I po drugie, chcieli, aby w konstytucji zostało zapisane, że frank szwajcarski (CHF) może zostać zastąpiony inną walutą wyłącznie za zgodą narodu i kantonów. Krótko mówiąc, inicjatorzy referendum chcieli, aby Szwajcarzy zachowali swoją własną walutę narodową.
Kto stworzył inicjatywę „Gotówka to wolność”?
Jeśli zaś chodzi o samą inicjatywę obywatelską „Gotówka to wolność”, to została ona stworzona w dniu 17 sierpnia 2021 r. przez „Szwajcarski Ruch Wolności” (z niem. Freiheitliche Bewegung Schweiz – skrót FBS). Jest to ruch polityczny i społeczny, założony przez Richarda Kollera. Organizacja ta skupia się na obronie praw podstawowych, wolności osobistej, cyfrowej suwerenności, szeroko pojętej demokracji bezpośredniej oraz sprzeciwie wobec ograniczeń wolnościowych (np. w trakcie pandemii).
Na czele komitetu, specjalnie powołanego w celu ochrony gotówki, stanął prezes – Richard Koller. Od tego dnia ten 19-osobowy Komitet zaczął zbierać podpisy wśród obywateli w celu doprowadzenia do referendum ogólnopaństwowego.
Źródło: www.freiheitlichebewegungschweiz.ch
Warto zauważyć, że Richard Koller to przedsiębiorca, działacz społeczny, założyciel organizacji „Szwajcarski Ruch Wolności” i bardzo ciekawa postać. Znany jest on z wielu inicjatyw o charakterze wolnościowym, w tym zaangażowany jest on m. in. w obronę gotówki, demokracji bezpośredniej, klasy średniej, praw podstawowych i tzw. wolności fizycznej każdego człowieka. Jest on też sceptyczny wobec wobec cyfrowego dowodu tożsamości (digital-ID) i cyfrowych walut banków centralnych (CBDC). W mediach często nazywa się go „Monsieur Bargeld” (Pan Gotówka), a to ze względu na jego zaangażowanie w ochronę gotówki.
Jak można się dowiedzieć, główne motto działalności Richarda Kollera brzmi:
„Dorastałem w wolnej, pokojowej, społecznie zintegrowanej i zamożnej ojczyźnie.
Ten dar od moich rodziców stanowi dla mnie zobowiązanie:
Angażuję się na rzecz tego, abyśmy pozostawili naszym dzieciom Szwajcarię, w której równie dobrze się żyje„.
Źródło: www.richardkoller.ch
Uzasadnienie inicjatywy „Gotówka to wolność”
Twórcy inicjatywy „Gotówka to wolność” – uzasadniając jej słuszność – kładli duży nacisk na to, że likwidacja gotówki może wiązać się z wieloma różnymi zagrożeniami.
I tak, przykładowo, wskazywali na zwiększoną zależność obywateli od prawidłowego funkcjonowania różnych skomplikowanych systemów technicznych i informatycznych, takich jak np. czytniki kart, czy sieci danych.
Zwracali też uwagę na brak jakiejkolwiek alternatywy dla ludzi przy dokonywaniu zapłaty w przypadku awarii systemu płatności, braku prądu lub innych sytuacjach kryzysowych, np. spowodowanych blackout’em, czy też atakami hakerskimi.
Ostrzegali także przed większym nadzorem państwa i różnych instytucji finansowych nad obywatelami, a co za tym idzie ograniczeniem ich niezależności.
Przestrzegali również przed możliwością wprowadzania przez Szwajcarski Bank Narodowy (czyli tamtejszy bank centralny) tzw. ujemnych stóp procentowych na rachunkach bankowych obywateli, co powoduje zmniejszanie ich majątku.
Ponadto, zwracali uwagę na potrzeby osób starszych, które chcą móc płacić gotówką. Upominali się też o prawa osób, które sprzeciwiają się wymogowi korzystania z banków, kart płatniczych lub pieniędzy elektronicznych.
Podkreślali też to, że likwidacja gotówki wiąże się z utratą części szwajcarskiej kultury.
Źródło: www.richardkoller.ch
Jak brzmiał tekst projektu inicjatywy „Gotówka to wolność”?
Zgodnie z postulatami twórców inicjatywy „Gotówka to wolność”, Konstytucja Federalna Szwajcarii powinna zostać zmieniona w następujący sposób:
„Dodaje się art. 99 ust. 1(bis) oraz art. 99 ust. 5:
1(bis). Federacja (Szwajcarii) jest odpowiedzialna za zapewnienie tego, aby monety lub banknoty były zawsze dostępne w wystarczającej ilości.
5. Zastąpienie franka szwajcarskiego inną walutą musi zostać poddane pod głosowanie obywateli i kantonów”.
Sama zaś inicjatywa przeprowadzenia referendum została oficjalnie w zgłoszona w dniu 15 lutego 2023 roku. W dniu 9 marca 2023 roku Kancelaria Federalna Republiki Szwajcarii formalnie ogłosiła, że inicjatywa ta zgodnie z prawem została zatwierdzona dzięki poparciu 136.767 szwajcarskich obywateli.
Stanowisko władz szwajcarskich wobec inicjatywy referendalnej
Czy wyobrażacie sobie państwo, które liczy niemal 9 milionów mieszkańców, a jego najwyższą władzę wykonawczą tworzy zaledwie 7 osób?
Tak właśnie funkcjonuje Szwajcaria. Kraj ten nie ma bowiem prezydenta ani rządu w takim modelu, do jakiego przywykliśmy w większości Europy.
Funkcję rządu oraz kolegialnej głowy państwa pełni tam siedmioosobowa Rada Federalna (Bundesrat). Każdy z jej członków kieruje jednym z 7 resortów (tj. Spraw Zagranicznych, Spraw Wewnętrznych, Sprawiedliwości, Obrony, Gospodarki Krajowej, Finansów, Komunikacji), a spośród nich co roku wybierany jest przewodniczący, który piastuje stanowisko Prezydenta Konfederacji Szwajcarskiej. Jest to jednak przede wszystkim rola reprezentacyjna – nie daje ona większej władzy niż pozostałym członkom Rady.
To rozwiązanie sprawia, że szwajcarski model władzy jest wyjątkowo prosty, tani i oszczędny organizacyjnie. Dla porównania, w Polsce funkcjonują równolegle urząd Prezydenta RP wraz z jego kancelarią, oraz Rada Ministrów z Premierem na czele, która liczy ponad 100 członków. Czy bardziej rozbudowany aparat państwowy przekłada się na lepsze zarządzanie? Odpowiedź pozostawiam Wam.
Wróćmy jednak do sprawy referendum. Otóż w dniu 26 czerwca 2024 r. Rada Federalna, czyli tamtejszy odpowiednik rządu, zaleciła odrzucenie inicjatywy „Gotówka to wolność”. Chociaż organ ten zasadniczo zgodził się z obawami twórców tej inicjatywy, uznała jednak proponowane brzmienie za rzekomo „niewystarczająco precyzyjne”.
Dlatego też przeciwstawił inicjatywie „Gotówka to wolność” swoją własną kontrpropozycję (z niem. Gegenentwurf), zwaną też kontrprojektem, która również miała zostać poddana pod głosowanie w zbliżającym się referendum.
Pretekstem ku temu miało być sformułowanie: „w wystarczającej ilości”, które zostało zawarte w tekście inicjatywy obywatelskiej „Gotówka to wolność”. Rada Federalna stwierdziła, iż w jej ocenie jest to „nieokreślony termin prawny”, którego znaczenie nie jest precyzyjne.
Ponadto – zdaniem rządu – zaproponowany w tekście inicjatywy obywatelskiej termin „frank szwajcarski” nie odpowiada terminowi obecnie używanemu na banknotach i monetach, w związku z czym należy go zastąpić terminem „frank”.
W tym miejscu muszę Wam wyjaśnić, że w Szwajcarii władze nie muszą wybierać tylko między przyjęciem a odrzuceniem obywatelskiej inicjatywy referendalnej. Mogą też przygotować własną propozycję rozwiązania tego samego problemu, zwaną kontrpropozycją (Gegenentwurf). Dzięki temu obywatele często głosują nie tylko nad pomysłem inicjatorów referendum, ale również nad alternatywnym rozwiązaniem przedstawionym przez parlament lub rząd. I tak się stało w niniejszej sprawie.
Jak brzmiał tekst kontrpropozycji rządowej?
Zgodnie z kontrpropozycją rządową (Gegenentwurf), Konstytucja Federalna Szwajcarii powinna zostać zmieniona w następujący sposób:
„Dodaje się art. 99 ust. 1(bis) oraz art. 99 ust. 2(bis):
1(bis). Walutą szwajcarską jest frank.
2(bis). Szwajcarski Bank Narodowy zapewnia zaopatrzenie w gotówkę”.
W tym miejscu pragnę jedynie zwrócić Waszą uwagę na zmianę kolejności w stosunku do dwóch głównych postulatów inicjatywy „Gotówka to wolność”.
Stanowisko parlamentu wobec tych obydwu propozycji
Szwajcarzy zadbali o to, aby w ich parlamencie liczyli się zarówno obywatele, jak i kantony. Dlatego tamtejszy parlament, czyli Zgromadzenie Federalne (Bundesversammlung) tworzą dwie równorzędne izby.
Rada Narodowa (Nationalrat) składa się z 200 posłów reprezentujących społeczeństwo, natomiast Rada Kantonów (Ständerat) liczy 46 członków i stoi na straży interesów poszczególnych kantonów. Taki model sprawia, że duże regiony nie mogą całkowicie zdominować mniejszych, a najważniejsze decyzje wymagają porozumienia obu izb.
Wróćmy do sprawy interesującego nas referendum. Zarówno Rada Narodowa, jak i Rada Kantonów poparły stanowisko rządu, rekomendując obywatelom odrzucenie inicjatywy obywatelskiej „Gotówka to wolność” i przyjęcie rządowej kontrpropozycji.
Co ciekawe, podczas prac parlamentarnych pojawił się pomysł, aby do kontrpropozycji dopisać zasadę, że gotówka powinna być co do zasady akceptowana jako środek płatniczy. Taka poprawka została jednak wyraźnie odrzucona – w Radzie Narodowej „przeciwko” niej zagłosowało 121 posłów, „za” było 67, a jedna osoba wstrzymała się od głosu.
Ostatecznie 17 września 2025r. parlament zdecydowaną większością przyjął kontrpropozycję rządu, a jednocześnie oficjalnie zarekomendował obywatelom odrzucenie inicjatywy „Gotówka to wolność”.
Jak za chwilę zobaczycie, nie oznaczało to jednak końca tej historii. W szwajcarskiej demokracji taka rekomendacja jest jednak tylko wskazówką – ostateczną decyzję zawsze podejmują obywatele przy urnach.
Krytyka kontrpropozycji rządowej ze strony inicjatorów referendum
W szwajcarskim systemie konstytucyjnym jest tak, że jeśli kontrprojekt rządowy uwzględnia w całości lub w znacznej części postulaty inicjatywy obywatelskiej, może to doprowadzić do wycofania tej inicjatywy. W niniejszym przypadku tak się jednak nie stało.
Inicjatorzy projektu „Gotówka to wolność” zakwestionowali bowiem twierdzenie Rady Federalnej, jakoby kontrprojekt rządowy rzekomo miał mieć taki sam skutek prawny jak inicjatywa społeczna.
W szwajcarskim systemie konstytucyjnym jest tak, że jeśli kontrprojekt rządowy uwzględnia w całości lub w znacznej części postulaty inicjatywy obywatelskiej, może to doprowadzić do wycofania tej inicjatywy. W niniejszym przypadku tak się jednak nie stało.
Podkreślali też, iż nie jest jasne, co zgodnie z kontrpropozycją należy rozumieć pod pojęciem „zaopatrzenia w gotówkę”.
Zgodnie z treścią kontrprojektu – jedynie Szwajcarski Bank Narodowy, czyli tamtejszy bank centralny, jest zobowiązany do oferowania gotówki swoim klientom. W kontrpropozycji nie wskazano też, czy także banki komercyjne – jako klienci Szwajcarskiego Banku Narodowego – będą zobowiązani zapewnić osobom prywatnym i przedsiębiorstwom dostęp do gotówki.
Drugim punktem krytyki ze strony inicjatorów referendum było to, że inicjatywa obywatelska mówiła wprost o „banknotach lub monetach”, czyli o fizycznym pieniądzu, podczas gdy kontrprojekt rządowy odnosił się jedynie do terminu „gotówka”. Nie można jednak wykluczyć, że państwowa waluta cyfrowa (czyli CBDC) również mogłaby w sensie prawnym zostać uznana za gotówkę poprzez zmianę jej definicji ustawowej (tak jak np. ślimak jest rybą w prawie UE).
Ponadto inicjatorzy podnosili, że kontrprojekt rządowy opiera się na pojęciu „franka”, podczas gdy inicjatywa obywatelska wyraźnie odnosi się do „franka szwajcarskiego” jako waluty państwowej. Tymczasem zgodnie z prawem walutowym i płatniczym „frank” jest jednostką walutową, podczas gdy „frank szwajcarski” stanowi nazwę waluty państwowej (ISO 4217: CHF), która jest powszechnie uznawana w międzynarodowych systemach płatniczych. Ich zdaniem, różnica w terminologii może mieć znaczenie dla konstytucyjnego uregulowania systemu walutowego i wpływać na zakres swobody interpretacyjnej przy przyszłych uregulowaniach prawnych.
Stanowisko partii politycznych wobec inicjatywy obywatelskiej i kontrpropozycji rządu
Bardzo wymowny jest stosunek największych partii politycznych w Szwajcarii wobec inicjatywy obywatelskiej „Gotówka to wolność” oraz kontrpropozycji rządu.
Generalnie stanowiska głównych partii były dość wyraźne i można je podzielić na trzy grupy:
1) Poparcie zarówno samej inicjatywy obywatelskiej, jak też i kontrprojektu rządowego
Obydwa projekty dotyczące gotówki zostały poparte przez Szwajcarską Partię Ludową (SVP / UDC), Federalną Unię Demokratyczną (EDU) oraz Partię Pracy (PdA).
Ponieważ szwajcarski system pozwala głosować jednocześnie „tak” dla obu projektów, partie te uznały, że każdy z nich wzmacnia ochronę gotówki.
Spośród nich istotne znaczenie ma jednak tylko Szwajcarska Partia Ludowa, która jest obecnie największą partią parlamentarną, gdyż posiada 62 reprezentantów w 200 osobowej Radzie Narodowej.
2) Opowiedzenie się przeciwko inicjatywie obywatelskiej, ale za kontrprojektem
Takie stanowisko przyjęło większość dużych partii politycznych w Szwajcarii, tj. Partia Socjaldemokratyczna (SP), Radykalno-Demokratyczna Partia Szwajcarii (FDP), Centrum (die Mitte), Partia Zielonych (Grüne) oraz Ewangelicka Partia Ludowa (EVP). Łącznie posiadają one zdecydowaną większość mandatów w Radzie Narodowej.
Partie te uznały, że wprawdzie sam cel inicjatywy obywatelskiej jest słuszny i gotówkę należy chronić, ale sam tekst inicjatywy został napisany zbyt nieprecyzyjnie i mógłby prowadzić do sporów interpretacyjnych. Natomiast kontrpropozycja rządowa osiąga praktycznie ten sam cel przy użyciu bardziej jednoznacznych sformułowań prawnych.
3) Sprzeciw wobec obydwu projektów
Jedyną większą partą polityczną, która odrzuciła zarówno inicjatywę obywatelską, jak i rządowy kontrprojekt, była Frakcja Zielonych Liberałów (GL). Uważa ona, że ani gotówka, ani frank szwajcarski, nie są obecnie realnie zagrożone, więc zmiana konstytucji jest zbędna.
Reasumując, stanowiska partii politycznych wobec inicjatywy obywatelskiej „Gotówka to wolność” były zróżnicowane: Od poparcia dla samej inicjatywy ze strony ugrupowań narodowo-konserwatywnych, poprzez poparcie dla kontrprojektu (przy jednoczesnym odrzuceniu inicjatywy) ze strony większości partii centrowych i lewicowych, aż po odrzucenie obu rozwiązań przez zielonych liberałów.
Warto jednak zauważyć, że większość partii nie sprzeciwiała się samej idei ochrony gotówki. Wręcz przeciwnie — uznawała ją za uzasadnioną. Spór dotyczył przede wszystkim sposobu zapisania tej ochrony w Konstytucji.
W praktyce oznaczało to szeroki konsensus polityczny co do samej potrzeby ochrony gotówki, przy jednoczesnym sprzeciwie wobec formy zaproponowanej przez inicjatorów.
Różnice pomiędzy inicjatywą obywatelską a kontrprojektem rządowym
Pomiędzy inicjatywą społeczną „Gotówka to wolność” a kontrpropozycją władz federalnych istnieje kilka różnic, na które pragnę zwrócić Wam uwagę. Oto one:
1) Zakres ochrony gotówki
Inicjatywa obywatelska zdecydowanie silniej eksponowała gotówkę jako element wolności obywatelskiej i miała charakter potencjalnie szerszy.
Z kolei kontrprojekt rządowy traktował gotówkę jako element infrastruktury finansowej i skupiał się na zapewnieniu jej dostępności.
2) Akceptacja gotówki – możliwość egzekwowania
Zdaniem wielu prawników, inicjatywa społeczna mogła być wprost interpretowana jako prawna podstawa do egzekwowania obowiązku akceptacji gotówki (np. przez przedsiębiorców), choć nie było to wprost zapisane. Jej projekt jedynie pośrednio sugerował , że gotówka powinna być powszechnie akceptowana.
Z kolei kontrprojekt rządowy nie wprowadzał takich implikacji, a pozostawiał tę kwestię poza konstytucją. Skupiał się on bowiem na dostępności gotówki, a nie na bezwzględnym przymusie jej akceptacji w każdej transakcji.
Według mnie, praktyczna różnica jest więc taka, że inicjatywa społeczna mogłaby być używana jako bezpośrednia podstawa do szerszych roszczeń obywateli (np. obowiązkowej akceptacji gotówki w sklepach i punktach usługowych), a kontrpropozycja – raczej nie.
3) Obowiązki państwa i banku centralnego
Inicjatywa obywatelska nakładała obowiązek zapewnienia gotówki „w wystarczającej ilości”, który miał spoczywać na federacji, czyli na państwie szwajcarskim.
Z kolei rządowa kontrpropozycja wskazywała, że zadanie zaopatrzenia w gotówkę miało być konkretnie realizowane przez Szwajcarski Bank Narodowy (SNB), czyli przez tamtejszy bank centralny.
Rząd argumentował, że państwo nie posiada odpowiednich struktur technicznych do zarządzania fizycznym obiegiem pieniądza, a zmiana ta mogłaby naruszyć niezależność banku centralnego.
4) Regulacja waluty (franka)
Inicjatywa społeczna wprost wskazywała „franka szwajcarskiego” jako narodową walutę i wprowadzała obowiązek przeprowadzenia referendum w przypadku zamiaru zmiany waluty. Domagała się więc tego, aby każda ewentualna rezygnacja z franka na rzecz innej waluty (np. euro) wymagała zgody narodu i kantonów.
Z kolei kontrpropozycja rządowa również odnosiła się do waluty krajowej określonej jako „frank”, ale w sposób bardziej neutralny i systemowy, bez tak silnego akcentu symbolicznego. Kontrprojekt i tak umacnia status franka jako waluty narodowej w Konstytucji, co daje ten sam efekt bez wprowadzania dublujących się zapisów. Uznawał on więc postulat referendum w sprawie rezygnacji z franka za zbędny, ponieważ suwerenność walutowa Szwajcarii jest już de facto chroniona.
Różnica jest więc taka, że inicjatywa obywatelska miała silniejszy wymiar polityczny i tożsamościowy, a kontrpropozycja – techniczny.
5) Stopień precyzji przepisów
Inicjatywa obywatelska posługiwała się ogólnym sformułowaniem: „zapewnienie wystarczającej ilości gotówki” („ausreichende Versorgung mit Bargeld”).
Wprawdzie nie zawierało ono ustawowej definicji, co to oznacza w praktyce (np. dostępność bankomatów, obowiązek akceptacji gotówki), ale – moim zdaniem – jest to jak najbardziej dopuszczalne i uzasadnione.
Sformułowanie to stanowi bowiem tzw. klauzulę generalną, czyli ogólny przepis w prawie, który daje sądom swobodę decyzyjną, umożliwiając elastyczne dostosowanie orzeczenia do okoliczności konkretnej sprawy i uniknięcie dezaktualizacji przepisów.
Z kolei kontrpropozycja używała bardziej technicznego oraz prawnego języka i odnosiła się do istniejącego systemu i kompetencji państwa oraz banku centralnego.
6) Charakter normy konstytucyjnej
Inicjatywa obywatelska miała charakter bardziej normatywny i ideologiczny (wolność, niezależność) i mogła być interpretowana szeroko przez sądy i opinię publiczną.
Natomiast kontrpropozycja rządowa miała charakter bardziej operacyjny oraz administracyjny i ograniczała pole interpretacji.
7) Związek z istniejącym prawem
Inicjatywa obywatelska wprowadzała do konstytucji nowe, częściowo niezdefiniowane pojęcia, a zatem mogła wymagać dalszego doprecyzowania ustawowego.
Z kolei kontrprojekt rządowy był bezpośrednio powiązany z obecnie obowiązującym prawem i w dużej mierze „konstytucjonalizował” stan już istniejący.
Praktyczna różnica mogła okazać się taka, że kontrpropozycja nie wymagała większych zmian legislacyjnych, zaś inicjatywa społeczna – potencjalnie tak.
8) Możliwość dalszych skutków prawnych
Inicjatywa obywatelska mogła ograniczać rozwój płatności cyfrowych, w tym przede wszystkim cyfrowej waluty banku centralnego (CBDC). Ponadto, mogła mieć także wpływ na przyszłą politykę monetarną państwa, gdyby ta miała iść w kierunku niekorzystnym dla obywateli.
Z kolei kontrpropozycja rządowa minimalizowała takie „ryzyko”, pozostawia w tym zakresie elastyczność państwu oraz Szwajcarskiemu Bankowi Narodowemu i nie blokując „innowacji” finansowych.
9) Stopień zmiany status quo
Inicjatywa obywatelska potencjalnie zmieniała system, wprowadzając do niego nowe, otwarte normy. Natomiast kontrprojekt rządowy w praktyce utrwalał status quo, podnosząc go do rangi konstytucyjnej.
W praktyce różnica mogła okazać się taka, że kontrprojekt był „bezpieczny systemowo”, a inicjatywa społeczna – potencjalnie restrykcyjna.
Treść pytań referendalnych
Podczas tego referendum wyborcy musieli ustosunkować się do 3 kwestii. Pytania referendalne na karcie do głosowania były bowiem następujące:
1) Inicjatywa obywatelska: „Czy chcą Państwo przyjąć społeczną inicjatywę: Tak dla niezależnej, wolnej waluty szwajcarskiej w formie monet lub banknotów (Gotówka to wolność)?”,
2) Kontrprojekt: „Czy chcą Państwo przyjąć uchwałę federalną z dnia 17 września 2025 r. w sprawie waluty szwajcarskiej i zaopatrzenia w gotówkę?”,
3) Pytanie rozstrzygające: „W przypadku zaakceptowania przez naród i kantony w tym referendum zarówno inicjatywy obywatelskiej, jak i kontrprojektu: Czy powinna wejść w życie inicjatywa obywatelską, czy kontrprojekt?”.
Co ciekawe, w referendum tym po raz pierwszy od 2010 roku zastosowano konstrukcję tzw. pytania rozstrzygającego. Na czym ona polega?
Otóż teoretycznie większość obywateli głosujących w referendum może poprzeć oba projekty tzn. inicjatywę obywatelską i kontrpropozycję rządową. I dlatego właśnie dodano w głosowaniu trzecie pytanie – tzw. pytanie rozstrzygające, w którym głosujący może wskazać, któremu projektowi chce nadać pierwszeństwo w przypadku przyjęcia obydwu.
Przebieg i wyniki referendum
Głosowanie odbyło się w dniu 8 marca 2026r. w typowym dla Szwajcarii modelu demokracji bezpośredniej.
Niestety, przy frekwencji wyborczej na poziomie 55,40% osób uprawnionych, inicjatywa obywatelska „Gotówka to wolność” została odrzucona, i to zarówno przez większość obywateli (54,39% głosów „przeciw”, 45,61% „za”), jak i kantonów (14 do 9 głosów).
Natomiast kontrprojekt rządowy został przyjęty większością 73,39% głosów „za” oraz przez wszystkie kantony.
W związku z takim wynikiem, odpowiedź na pytanie rozstrzygające nie miała już większego znaczenia, ponieważ tylko kontrpropozycja rządowa została zaakceptowana przez Szwajcarów.
Warto jednak zauważyć, że i w tym przypadku kontrprojekt pokonał inicjatywę społeczną, uzyskując zarówno większe poparcie od obywateli (62,64% głosów za kontrprojektem, 37,36% za inicjatywą), jak też i od kantonów (21 głosów za kontrprojektem, wobec zaledwie 2 popierających inicjatywę społeczną).
Analizując poparcie inicjatywy „Gotówka to wolność” w poszczególnych regionach można zauważyć, że uzyskała ona największe poparcie w 9 kantonach – głównie w Szwajcarii romańskiej oraz w kantonach wiejskich, takich jak Uri czy Schwyz, jednak nie wystarczyło to do uzyskania wymaganej większości kantonów (tzw. Ständemehr).
Jak wyniki referendum komentuje lider inicjatywy „Gotówka to wolność”?
Jakiś czas po głosowaniu zwróciłem się z prośbą o komentarz do głównego inicjatora referendum – p. Richarda Kollera, prezesa „Szwajcarskiego Ruchu Wolności”, który stał na czele Komitetu inicjatywy obywatelskiej „Gotówka to wolność”. Oto jego wypowiedź:
(Rafał Ganowski): „Dlaczego, Pana zdaniem, zwyciężył kontrprojekt rządowy?
(Richard Koller): Widzę ku temu kilka powodów. Rada Federalna i parlament uwzględniły istotną część naszych postulatów. W rezultacie wielu obywateli uprawnionych do głosowania odniosło wrażenie, że cel naszej inicjatywy został już osiągnięty dzięki kontrprojektowi.
Istotnym czynnikiem była również komunikacja ze strony Rady Federalnej. Pani Prezydent Szwajcarii Karin Keller-Sutter wyjaśniała m.in. w szwajcarskiej telewizji, że Rada Federalna dąży do tych samych celów co inicjatorzy inicjatywy, a jedynie sformułowała tekst konstytucyjny w sposób lepiej odpowiadający wymogom techniki legislacyjnej. W rezultacie wielu obywateli uprawnionych do głosowania powiązało z tym oczekiwanie, że niezbędne dostosowania ustawowe zostaną następnie przeprowadzone zgodnie z celami naszej inicjatywy.
Kontrprojekt uzyskał ponadto poparcie niemal wszystkich dużych partii politycznych. Tak szerokie poparcie polityczne dało wielu wyborcom dodatkowe poczucie zaufania.
Wreszcie liczne media w niewielkim stopniu albo w ogóle nie wyjaśniały różnic między inicjatywą ludową a kontrprojektem. W wielu przypadkach powstało przez to wrażenie, że obie propozycje są praktycznie identyczne.
Patrząc wstecz, jestem przekonany, że wielu obywateli uprawnionych do głosowania przyjęło kontrprojekt w szczerym przekonaniu, iż w ten sposób zapewni skuteczną ochronę gotówki. Teraz oczekujemy, że obietnica ta zostanie również spełniona na poziomie ustawowym.
(Rafał Ganowski): Na czym polegała różnica między Waszą inicjatywą a kontrprojektem?
(Richard Koller): Różnica między obiema propozycjami była mniejsza, niż przedstawiało to wiele mediów.
Na wstępie warto podkreślić, że ani nasza inicjatywa ludowa, ani kontrprojekt nie określają bezpośrednio, gdzie gotówka musi być przyjmowana. Obie propozycje zmieniają Konstytucję Federalną. Szczegółowe rozwiązania są następnie określane w ustawodawstwie.
Kontrprojekt koncentruje się na samej walucie. Gwarantuje on, że frank szwajcarski pozostanie również w przyszłości walutą narodową oraz że będzie nadal funkcjonował w postaci banknotów i monet. Zmiana tego przepisu konstytucyjnego byłaby możliwa jedynie za zgodą narodu i kantonów.
Nasza inicjatywa ludowa opierała się na tej samej podstawowej idei, jednak formułowała konstytucyjny mandat w sposób szerszy. Zgodnie z zasadami szwajcarskiego porządku konstytucyjnego miało to stworzyć ramy konstytucyjne umożliwiające ustawodawcy zapewnienie skutecznej ochrony gotówki w codziennym życiu.
Istotna różnica polityczna polegała na tym, że kontrprojekt został poparty przez niemal wszystkie główne partie polityczne. Dzięki temu zmiana konstytucji uzyskała bardzo szeroką demokratyczną legitymację. Znacząco zwiększa to szanse na to, że parlament uchwali w przyszłości ustawy wzmacniające dostęp do gotówki oraz możliwość jej praktycznego używania, zgodnie z konstytucyjnym mandatem.
Z tego powodu kontrprojekt może w ostatecznym rozrachunku okazać się nawet bardziej obiecującą drogą do osiągnięcia zamierzonego celu.
Dla mnie osobiście decydujące znaczenie nigdy nie miało konkretne brzmienie przepisu konstytucyjnego, lecz to, aby odpowiedzialność za zachowanie naszej waluty narodowej została w ogóle wpisana do Konstytucji Federalnej. Dzięki kontrprojektowi cel ten został osiągnięty”.
Źródło: https://de.wikipedia.org/wiki/Richard_Koller
Skutki referendum
Reasumując, mimo odrzucenia samej inicjatywy obywatelskiej „Gotówka to wolność”, referendum to zakończyło się sukcesem dla zwolenników gotówki.
Dzięki bowiem przyjęciu kontrpropozycji rządowej, frank szwajcarski oraz obowiązek zapewnienia zaopatrzenia w gotówkę, zostały na stałe wpisane do Konstytucji Federalnej Konfederacji Szwajcarskiej. I to są bezpośrednie skutki prawne tego referendum.
Wprawdzie regulacje te w dużej mierze potwierdzają istniejący stan prawny w Szwajcarii, ale – co najważniejsze – podnoszą go do rangi konstytucyjnej. A to już stanowi duże zabezpieczenie przed pokusą likwidacji gotówki i własnej waluty w tym kraju, gdyż zmiana ustawy zasadniczej jest bardzo trudna.
Oprócz samych skutków prawnych referendum z 8 marca 2026r. miało ono też duże znaczenie polityczne. Potwierdziło ono bowiem wysokie społeczne poparcie Szwajcarów dla gotówki jako elementu wolności i bezpieczeństwa. Wpisanie jej do konstytucji ma charakter nie tylko symboliczny, ale przede wszystkim zabezpieczający na przyszłość, zwłaszcza w obliczu zagrożeń płynących z coraz szybszej cyfryzacji finansów.
Referendum z 8 marca 2026r. świadczy też o bardzo wysokim poziomie konsensusu politycznego różnych środowisk w Szwajcarii w kluczowych kwestiach systemowych, którego u nas całkowicie brakuje. Tam bowiem nie ma takiego prymitywnego okładania się między sobą dwóch plemion politycznych, ale występuje myślenie znacznie szersze i bardziej dalekowzroczne. Uczmy się zatem tego od Szwajcarów, bo to bardzo mądry naród.
Osobiście trochę żałuję, że Szwajcarzy nie poparli inicjatywy obywatelskiej „Gotówka to wolność”, gdyż uważam, że była ona po prostu lepsza. Ale i tak jestem zadowolony z tego, że przynajmniej zaakceptowali oni łagodniejszą od niej kontrpropozycję rządową.
Bardzo bym się bowiem cieszył, gdyby do naszej konstytucji w Polsce także wprowadzono przepis zabezpieczający gotówkę podobny przynajmniej do tego, który ostatecznie przyjęli Szwajcarzy w postaci kontrprojektu rządowego. Efektem tego byłoby bowiem konstytucyjne umocowanie roli gotówki i polskiego złotego, a to w naszej sytuacji byłoby już bardzo dużo.
Książka pt. Gotówka to wolność
To tyle na dzisiaj…
Jeśli zaś chcesz być świadomy innych zagrożeń związanych z coraz powszechniejszymi płatnościami elektronicznymi i pragniesz dowiedzieć się, jak możesz się przed tym bronić, sięgnij po moją książkę pt. „Gotówka to wolność. Dlaczego warto płacić gotówką i ograniczyć płatności elektroniczne?”. Jest to pierwsza polska książka na temat obrony gotówki. Możesz ją kupić na stronie gotowkatowolnosc.pl
Postaw mi kawę
Na zakończenie ma do Ciebie prośbę. W prowadzenie tego bloga i podcastu wkładam sporo serca i czasu. Treści te są dostępne za darmo, a przygotowując je zazwyczaj popijam kawę (uwielbiam kawę!). Jeśli uważasz je za wartościowe, a chcesz wesprzeć moją działalność w internecie, to… możesz mi postawić wirtualną kawę! 🙂
Odbywa się to za pomocą platformy Buy coffee.to.
Szczegóły znajdziesz w linku poniżej.
Klikając w ten link przejdziesz do mojego profilu, gdzie w prosty sposób możesz postawić mi kawę.
Jeżeli podoba Ci się idea tego bloga to proszę Cię o jego udostępnienie, polubienie lub skomentowanie – dzięki temu ma on szanse dotarcia do szerszego kręgu odbiorów, a być może wśród nich są osoby, które bardzo potrzebują zawartych w nim informacji. Polecam także zapisanie się na mojego Newslettera – wtedy nie umknie Ci żaden odcinek tego bloga, a także polubienie mnie na Facebook-u.
Copyright © 2026 Rafał Ganowski